„In tech we trust...“

Grein birt í tímaritinu Vísbendingu þann 19.09.2005.

Því er gjarnan haldið fram í umræðunni um loftslagsmál að við eigum að „hlusta á vísindin“. Sem hljómar skynsamlega, en er það alveg svo einfalt? Til þess að við getum „hlustað á vísindin“ þurfa vísindin sem um ræðir í fyrsta lagi að hafa eitthvað um málið að segja, og í öðru lagi að tala einni röddu, það er að segja, sæmileg sátt þarf að ríkja meðal vísindamanna um viðkomandi málefni.

Vísindalega heimildin sem gjarnan er sótt í þegar kemur að því að taka ákvarðanir um loftslagsmál er skýrsla IPCC (Milliríkjanefnd Sameinuðu þjóðanna um loftslagsbreytingar). Sú skýrsla skiptist í þrjá hluta sem eru skrifaðir af þremur mismunandi vinnuhópum: fyrsti hópurinn fjallar um þekkingu á veðurfari og loftslagsbreytingum, annar hópurinn leggur mat á áhrif sem loftslagsbreytingar gætu haft á samfélög og lífríki og sá þriðji metur leiðir til að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda. Í fyrsta og öðrum hópi er fyrst og fremst um að ræða raunvísindi svo sem veðurfræði, jöklafræði, eðlisfræði, efnafræði, líffræði og þess háttar. Í þeim hópum ríkir mikil sátt um stöðu þekkingar: loftslagsbreytingar eru að eiga sér stað og þær eru af mannavöldum.

Þriðji hluti skýrslu IPCC

Þriðji hópurinn sker sig hins vegar svolítið úr: áherslan þar er ekki á raunvísindi heldur á félagsvísindi, og þá er hagfræðin allsráðandi. Vinnuhópnum er ætlað að fjalla um mögulegar lausnir á hlutlausan og ópólitískan hátt.

Vandinn er hins vegar sá að oftast eru margar mismunandi leiðir mögulegar að sama markmiði. Miklir hagsmunir eru í húfi og engin leið að gera öllum til geðs, en þá vaknar eftirfarandi spurning: Geta vísindin sagt okkur hver er „rétta“ leiðin að markmiðinu? Og sé svarið já, er hagfræðin þá endilega sú fræðigrein sem hefur mest til málanna að leggja?

Skýrsluhöfundar þriðja vinnuhópsins reyna að komast framhjá þessari hindrun með því að bjóða upp á mismunandi „sviðsmyndir“, sem samfélög geta þá valið úr eftir smekk. Þar sem fjöldi mögulegra sviðsmynda er nánast óendanlegur er óhjákvæmilegt að velja einhverjar sviðsmyndir og hafna öðrum. Eðlilega vakna þá spurningar um hvort vinnuhópurinn geti síað úr þessum sviðsmyndum á hlutlausan hátt?

Sagnfræðingur ruggar bátnum

Í nýlegri fræðigrein sem birtist í ritinu Energy Research & Social Science gerir sagnfræðingurinn Jean-Baptiste Fressoz áherslur þriðja vinnuhóps IPCC að umræðuefni. Hann rekur söguna af því hvernig hópurinn var stofnaður og í hvaða tilgangi, en Fressoz telur skýrslu þriðja hópsins einkennast af „tækniblæti“ (e. technophilia) og leggja þannig ofuráherslu á sviðsmyndir sem byggja fyrst og fremst á tæknilausnum. Þær lausnir eru sumar hverjar háðar mikilli óvissu, á meðan einfaldari og öruggari lausnir sem byggja á félagslegum breytingum og nægjusemi falla gjarnan í skuggan af tæknilausnum, eða eru varla nefndar.

Orkusagnfræðingurinn Jean-Baptiste Fressoz telur hagfræðinga leggja allt of mikla trú á tæknilausnir í skýrslu IPCC sem fjallar um lausnir við loftslagsvandann

Fressoz telur þessa slagsíðu skýrast af nokkrum þáttum: í fyrsta lagi einkennast sum fræðasvið (og ef til vill samfélagið í heild) af einhvers konar dýrkun á tæknilegri nýsköpun (ádeilan leynir sér ekki í fyrirsögn greinarinnar: „In Tech We Trust“ eða um traust okkar á tækninni). Greining hans á orðanotkun í skýrslu þriðja vinnuhóps er nokkuð lýsandi: hugtakið „tækni“ kemur fyrir 2111 sinnum, „nýsköpun“ 1667 sinnum og „vetni“ 1096 sinnum á meðan hugtakið „nægjusemi“ er nefnt aðeins 232 sinnum og „bann“ aðeins 29 sinnum.

Tíðni nokkurra hugtaka (per blaðsíðu) í skýrslu þriðja vinnuhóps IPCC frá árunum 1992 til 2022. Hugtakið „tækni“ er allsráðandi og hugtök sem tengjast aðgerðum til að draga úr eftirspurn koma mun sjaldnar fyrir. Heimild: Jean-Baptiste Fressoz.

„Leggðu tæknispilið á borðið!“

Annar þáttur sem útskýrir þessa slagsíðu að mati Fressoz er að kerfi rannsóknarstyrkja, reglur um hugverkarétt og samstarf við fyrirtæki í iðnaði með það að markmiði að uppgötva „grænar lausnir“ skapa umhverfi þar sem fræðimenn eru hvattir til að einbeita sér að tæknilegri nýsköpun frekar en öðrum lausnum. Þetta leiðir til þess að rannsóknir á sviði tæknilegrar nýsköpunar eru mun fleiri en rannsóknir sem snúa að eftirspurnarhliðinni: á Google Scholar finnast 748.000 birtingar undir leitarorðunum „vetni“ og „loftslagsbreytingar“ á móti aðeins 17.800 birtingar undir orðunum „nægjusemi“ og „loftslagsbreytingar“.

Í þriðja lagi telur Fressoz að Bandaríkin hafi haft mikil áhrif á uppbyggingu alþjóðlegra rannsóknarinnviða þegar kemur að loftslagsbreytingum, en sögulega séð hafa tæknilausnir verið Bandarískum stjórnvöldum mjög að skapi, bæði af menningarlegum ástæðum (George H. W. Bush lýsti því yfir árið 1992 að hinn bandaríski lífsstíll væri „ekki umsemjanlegur“) en líka af viðskiptalegum ástæðum. Bandaríkin sáu fyrir sér ýmis tækifæri þegar kom að útflutningi á tækni eins og kolefnisföngun, rafbílum og tækni tengdri endurnýjanlegri orkuvinnslu. Fressoz rifjar upp hvernig Bandaríkin hafa alltaf dregið lappirnar í alþjóðlegum loftslagssamningum og notað tæknina sem „jóker“ til að komast fram hjá því að lofa tafarlausar aðgerðir. Sem dæmi nefnir hann Ríó-ráðstefnuna árið 1992 þar sem Bandaríkjamenn voru í mikilli vörn, en 20 árum síðar rifjaði aðalsamningamaður þeirra Robert Reinstein upp atburðina með þessum orðum:

„Allur heimurinn var á móti okkur af ýmsum ástæðum. Þróunarlöndin vildu fá peninginn og tæknina frítt. Evrópulöndin vildu fá bindandi loforð um samdrátt vegna þess að þau voru nú þegar búin að ákveða að þau væru ekki lengur samkeppnishæf í orkufrekum iðnaði. Þau voru öfundsjúk út í okkur vegna þess að við vorum rík af orku en þau voru fátæk af henni, og þau vildu því koma höggi á okkur.“

Í huga bandarískra stjórnvalda var því aðeins ein leið áfram, og starfsmannastjóri Bush skipaði Reinstein: „Leggðu tæknispilið á borðið!“ („Play the technology card!“).

Draumsýnin um óþrjótandi orkulindir

Þá víkur Fressoz líka að hlutverki bandaríska hagfræðingsins William Nordhaus sem hlaut Nóbelsverðlaunin í hagfræði árið 2018 fyrir framlag sitt á sviði loftslagshagfræði. Kenningar Nordhaus gerðu meðal annars ráð fyrir því að fyrr eða síðar myndi markaðurinn finna tæknilega lausn á vandanum og að tæknilausnir yrðu sífellt hagstæðari eftir því sem tíminn liði. Með þessar kenningar að vopni hvatti Nordhaus beinlínis til þess að fresta aðgerðum til að draga úr losun í skýrslu IPCC frá árinu 1995: „Með því að fresta samdrátt í losun til seinni tíma má draga verulega úr kostnaði.“

Fressoz rekur hugmyndir Nordhaus allt aftur til ársins 1973, þegar hagfræðingurinn verðlaunaði gaf út grein þar sem hann spáði því að kjarnorka myndi að lokum leysa jarðefnaeldsneytið af hólmi og því væri engin ástæða til að óttast olíuskort: „Í lok 21. aldar mun jarðefnaeldsneytið verða uppurið og hagkerfið mun þá eingöngu ganga fyrir vetni og raforku frá óþrjótandi orkulindum.“ Hugmyndir og kenningar Nordhaus hafa haft mikil áhrif á hagfræðinga um heim allan.

Höfundur greinarinnar rekur að lokum söguna sem varð til þess að kolefnisföngun og -förgun (á ensku, CCS fyrir „Carbon Capture and Storage“) varð allsráðandi þáttur í sviðsmyndum IPCC, þrátt fyrir þá miklu óvissu sem ríkir um fýsileika þess að nota slíka tækni á stórum skala. Í fimmtu skýrslunni innihéldu nær allar sviðsmyndir kolefnisföngun á stórum skala þrátt fyrir aðvaranir margra vísindamanna, þar á meðal European Academies Science Advisory Council (EASAC):

„Loforð um ódýra tækni til að fjarlægja CO₂ í framtíðinni er freistandi frá pólitískum sjónarmiði í samanburði við umfangsmiklar og tafarlausar aðgerðir til að draga úr losun. En óraunhæfar væntingar gagnvart slíkum tæknilausnum gætu leitt til óafturkræfs skaða fyrir komandi kynslóðir.“

Félagsleg nýsköpun vanmetin?

Áherslan á tæknilausnum hefur einnig verið áberandi hér á Íslandi. Sem dæmi má nefna að Loftslagssjóður, sem var ætlað að styðja við verkefni sem geta leitt til samdráttar í losun, hefur ávalt sett tæknileg verkefni í forgang. Nýlega sameinaðist hann Orkusjóði og nú er nær eingöngu um styrki til orkuskipta og tæknilegrar nýsköpunar að ræða.

Fræðigrein Fressoz vekur upp ýmsar spurningar. Meðal annars: hvert ætti framlag ólíkra fræðasviða að vera þegar kemur að því að rannsaka lausnir á loftslagsvandanum? Hvers vegna hefur hagfræðin fengið jafn ráðandi sess or raun ber vitni, þrátt fyrir kenningar hennar sem stundum ganga jafnvel gegn lögmálum eðlisfræðinnar? Hvert gæti verið framlag annarra fræðigreina úr félagsvísindum, svo sem félagsfræði, stjórnmálafræði, hegðunarvísindi, sálfræði eða siðfræði? Hvers vegna er aldrei kallað eftir „félagslegri nýsköpun“?

Fressoz tekur nokkur dæmi um þær spurningar sem ólíkar greinar félagsvísindanna gætu reynt að leita svara við: hverjar yrðu félagslegar og efnahagslegar afleiðingar þess að draga úr umfangi ákveðinna atvinnugreina? Hvaða áhrif gæti kerfisbundinn samdráttur alþjóðlega ferðamannageirans haft á velferð og atvinnu? Hverjar yrðu afleiðingarnar af því að hætta öllum nýjum vegaframkvæmdum í efnaðri ríkjum heims? Slíkar spurningar eru enn tabú í huga margra en Fressoz telur þær eiga meira erindi í umræðuna en draumsýn um vetnisflugvélar og kolefnisryksugur.

Við verðum vissulega að hlusta á vísindin, en spurningin er: hvaða vísindi? „Oft glymur hæst úr tómri tunnu,“ segir máltækið víst…